Özbekistan: Sürdürülebilir kalkınma, sürekli çaba gerektiren ilerlemedir

---

Özbekistan: Sürdürülebilir kalkınma, sürekli çaba gerektiren ilerlemedir

Küreselleşme, iklim değişikliği, ekonomik istikrarsızlık ve gıda kıtlığı bağlamında BM içindeki aktif etkileşim, zamanımızın karmaşık sorunlarının çözümünde önemli bir kılavuz haline geliyor.

BM Genel Kurulu'nun yaklaşan 78. oturumu, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmada yeni bir aşamanın başlangıcını işaret edecek ve 2030'a kadar olan döneme ilişkin hedefleri belirleyecek. Ayrıca, tüm BM üyesi ülkelerin daha fazla sürdürülebilir etkileşimi için spesifik teklif ve fikirleri belirlememize de olanak tanıyacak.

Özbekistan, Orta Asya'daki stratejik konumu nedeniyle BM ve diğer etkili uluslararası ve bölgesel yapılarla işbirliğinin geliştirilmesine büyük önem veriyor. Uluslararası kuruluşlarla ilişkilerin geliştirilmesi, ülkemizin dünya toplumuna entegrasyonunda önemli rol oynamaktadır.

Bu doğrultuda, Özbekistan'ın Orta Asya, ILO ve FAO için önleyici diplomasi BM ve BM Kalkınma Programı, UNFPA, UNICEF, WHO, UNESCO, UNODC, UNAIDS, BM Kadınları, BM Bölgesel Merkezi gibi uzman kuruluşlarıyla yıldan yıla ilişkilerinin vurgulanması önemlidir.

Özbekistan'ın BM ile işbirliği, Özbekistan liderinin girişim ve önerileri sayesinde son beş yılda tamamen yeni bir seviyeye yükseldi.

Özellikle devlet başkanı, 19 Eylül 2017'de BM Genel Kurulu'nun 72. oturumunda bir konuşma yaptı; video konferans formatında düzenlenen 75. yıl dönümü oturumu ve Özbekistan'ın uluslararası ve bölgesel güvenliğin güçlendirilmesi, eğitim, maneviyat, ekoloji, turizm, koruma alanlarının daha da geliştirilmesi alanındaki girişimlerinin yer aldığı Genel Kurul'un 76. oturumu İnsan hakları ve diğer alanlar açıklandı.

Özbekistan'ın son yıllardaki çabalarının uluslararası alanda tanınması, BM Genel Kurulunun aşağıdaki kararlarının kabul edilmesiyle olmuştur:

– “Orta Asya'da barış, istikrar ve sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması için bölgesel ve uluslararası işbirliğinin güçlendirilmesi”;

– Orta ve Güney Asya arasındaki bağlantının güçlendirilmesi;

– “Aydınlanma ve dini hoşgörü”;

– “Orta Asya'da sürdürülebilir turizm ve sürdürülebilir kalkınma”;

– “Aral Gölü bölgesinin çevresel yenilik ve teknoloji bölgesi olarak ilan edilmesi”;

– “Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SKH) ulaşılmasını hızlandırmada parlamentoların rolünün güçlendirilmesi hakkında.”

2015 yılında dünya toplumunun sürdürülebilir kalkınma için yeni bir küresel gündemin ortaya çıkışına tanık olduğunu belirtmekte fayda var. New York'ta düzenlenen 70. yıl dönümü BM zirvesi, yoksulluk, ekonomik istikrarsızlık ve çevre krizleri gibi küresel sorunlarla mücadelede 150'den fazla devletin çabalarını birleştiren bir platform haline geldi.

Yeni gündemin merkezinde, kalkınmanın ekonomik, sosyal ve çevresel yönlerini kapsayan 169 hedeften oluşan 17 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi (SDG) yer alıyor. Bu girişimi destekleyen Özbekistan, Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerini aktif olarak ulusal kalkınma stratejisine entegre ediyor.

Yeni Özbekistan Kalkınma Stratejisi ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri el ele gidiyor ve sosyo-ekonomik kalkınmaya, çevresel istikrara ve vatandaşların yaşam kalitesinin iyileştirilmesine odaklanıyor.

Özbekistan'da gerçekleştirilen reformların temeli “İnsanın onuru ve onuru adına” ilkesidir. Bu reformlar, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri doğrultusunda herkesin hak ve özgürlüklerini güvence altına alan aktif bir sivil toplum yaratılmasını amaçlıyor.

Ülkemizde 2030 yılına kadar sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşılması, BM'nin temel ilkesi olan “Kimseyi Geride Bırakmamak” ilkesi doğrultusunda, herkesin haklarını ve meşru çıkarlarını güvence altına alacak şekilde gerçekleştirilecektir.

Bu doğrultuda Özbekistan'ın kabul ettiği İnsan Hakları Ulusal Stratejisinin altını çizmek önemlidir. BM İnsan Hakları Konseyi ve anlaşma komitelerinin tavsiyelerinin uygulanmasını sağlar. Ulusal strateji belirlenirken yalnızca uzman çevrelerin değil, kamuoyunun ve uluslararası kuruluşların görüşleri de dikkate alındı.

Özbekistan, parlamento ombudsmanı, çocuk ombudsmanı, iş ombudsmanı ve Ulusal İnsan Hakları Merkezi'nden oluşan bir ulusal insan hakları kurumları sistemi oluşturan ilk Orta Asya devleti oldu.

Modern dünyada, Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine ulaşmada parlamentoların rolü özellikle önemlidir. BM Genel Kurulu, gönüllü ulusal incelemeler hazırlamanın önemini vurgulayarak, Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin izlenmesi ve uygulanmasına yasama organlarının aktif katılımının gerekliliğini vurgulamaktadır.

Genel Kurul'un 75. oturumunda Devlet Başkanı tarafından başlatılan, 14 Aralık 2022'de kabul edilen "SKH'lere ulaşılmasını hızlandırmada parlamentoların rolünün güçlendirilmesine ilişkin" BM kararına özellikle dikkat edilmelidir.

Bu belge, COVID-19 salgınından sürdürülebilir ve kalıcı bir iyileşme için birlik, dayanışma ve çok taraflı işbirliğine yönelik kararlılığın yenilenmesinde parlamentoların rolünün önemini vurgulamaktadır.

Belge, dünyanın her kıtasından 80 devletin yanı sıra BM yapıları ve diğer uluslararası kuruluşlar tarafından ortaklaşa yazılmıştır. Bu belgenin, parlamenterler için Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin uygulanmasını hızlandırma çabalarını harekete geçirecek benzersiz bir rehber olması bekleniyor.

Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine ulaşma yönündeki ilerlemeyi hızlandırma çabalarının merkezi bir unsuru olması gereken toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanmasına özel önem verilmektedir. Bu da kadınların yasama organlarına ve parlamento süreçlerine tam, eşit ve anlamlı katılımını teşvik edecektir.

Son yıllarda Özbekistan, başta “Kadın ve erkekler için eşit hak ve fırsatların güvence altına alınmasına ilişkin”, “Kadınların baskı ve şiddetten korunmasına ilişkin”, “Aile Kanununun 15. Maddesinde Değişiklik ve İlaveler Hakkında” ve diğer yasalar olmak üzere toplumsal cinsiyet eşitliğine ilişkin 40'tan fazla yasal düzenleme ve önemli kavramsal belgeyi kabul etmiştir.

Bu yönde özellikle önemli olan, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak için alınan spesifik önlemler, özellikle de “2022-2026 İçin Ülkenin Ekonomik, Siyasi ve Sosyal Yaşamının Tüm Alanlarında Kadın Faaliyetlerinin Artırılmasına İlişkin Ulusal Program” ve “Hedeflere Ulaşma Stratejisi”dir. Özbekistan Cumhuriyeti'nde 2030'a Kadar Cinsiyet Eşitliği” onaylandı.

Sonuç olarak, bugün sağlık ve eğitimde çalışan kadınların payı yüzde 77, ekonomi ve sanayide yüzde 46, yaklaşık 2 bin yurttaşımız hükümet ve kamu kuruluşlarında liderlik pozisyonlarında çalışıyor.

Son 6 yılda kadınların eğitimine yönelik fırsatlar genişledi ve yükseköğretim kurumlarında okuyan kadın sayısı 6 kat arttı.

2030 Gündemi'nin başarılı bir şekilde uygulanmasında gençliğin önemli rolünü ve katkısını ve gençlerin parlamento süreçlerine tam, eşit ve anlamlı katılımını sağlama ihtiyacını kabul eder.

Bu doğrultuda Özbekistan, BM Gençlik 2030 Stratejisinde ortaya konulan “Gençlerin çıkarları doğrultusunda gençlerle birlikte çalışmak” ilkesini temel alan 2025 yılına kadar devlet gençlik politikasının geliştirilmesi Konseptini uyguluyor.

2020 yılında Senato bünyesinde 100 genç aktivist üyeden oluşan bir Gençlik Parlamentosu oluşturulduğunu vurgulamak gerekir. Gençlik Parlamentosu'nun amacı gençlerin siyasi ve hukuki bilincini, okuryazarlığını, sosyal faaliyetlerini artırmak, haklarını ve meşru çıkarlarını korumaktır.

Buna karşılık, son üç yılda 250 bin gence 500 milyon ABD dolarının üzerinde karşılıksız kredi tahsis edildiğinin altını çizmek gerekiyor. Ülkede 210 gençlik sanayi ve girişimcilik bölgesi oluşturuldu, değeri 300 milyon doların üzerinde 2,5 bin yatırım projesi hayata geçirildi. Bunun sonucunda genç girişimci sayısı iki katına çıkarak 200 bini aştı.

Sürdürülebilir kalkınmanın bir parçası olarak ülkemiz, kaliteli eğitim ve eğitime erişimin sağlanmasında aktif olarak yer almakta ve uzun vadeli sosyal ve ekonomik büyümenin temelini oluşturmaya çalışmaktadır. Eğitim sadece bilgi aktarımı için bir araç olarak değil, aynı zamanda modern iş piyasasının gereksinimlerini karşılayan becerilerin geliştirilmesi için bir mekanizma olarak görülmektedir.

Son 5 yılda kabul edilen reformların bir sonucu olarak, ülkedeki yüksek öğretim kurumlarının sayısı neredeyse üç katına çıkarak 210'a ulaştı ve yüksek öğrenim kapsamı %9'dan %38'e çıktı; bu da İnsanların modern bilgi ve mesleklerde ustalaşmaları gençlere geniş fırsatlar sunuyor.

Bu yıllarda yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanı sayısı 1,6 kat artmış, yükseköğretimin toplam eğitim hizmetleri hacmi içindeki payı %51'e çıkmış, Özbekistan'daki üniversitelerde öğrenim gören yabancı öğrenci sayısı 4 kat artarak 2013'e yükselmiştir. 5,1 bin kişiye, üniversitelerdeki Ar-Ge harcamalarının hacmi 1,3 kat arttı, genel eğitim kurumlarının sayısı 2023 başında 10,6 bine ulaştı.

Öğretmen ve mentorların çalışma koşullarının iyileştirilmesine ve niteliklerinin geliştirilmesine özel önem verilmektedir. Özellikle geçtiğimiz dönemde öğretmen maaşlarına ortalama 2,5 kat artış yapıldı.

Özbekistan aynı zamanda insan potansiyelini geliştirmek ve nüfusun yaşam kalitesini iyileştirmek için de aktif olarak çalışıyor. Sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi, kaliteli tıbbi bakıma erişimin sağlanması, anne ve yenidoğan ölümlerinin azaltılması amacıyla büyük ölçekli programlar uygulanmaktadır. Ayrıca Özbekistan, sağlıktaki eşitsizlikleri azaltma ve sağlıklı gıda ve suya erişimi sağlama konusunda kararlıdır.

2022 yılında sağlık sektörüyle ilgili 20'den fazla kanun, kararname ve karar ile gerekli diğer düzenlemeler kabul edilmiş ve bunlar istikrarlı bir şekilde uygulanmaktadır.

Özellikle yalnızca 2022 yılında en uzak ve erişilemez bölgelerde yerel olarak 100'den fazla aile tıp merkezi, klinik ve binden fazla bölgesel tıp merkezi oluşturuldu. Sonuç olarak, ilave 3,5 milyon kişi birinci basamak sağlık hizmetlerinden yararlandı.

Aile hekimleri tarafından halka ücretsiz olarak sağlanan 70 çeşit ilaç için sağlanan fon miktarı geçen yıla göre 3 kat arttı.

Günümüzde girişimciliği teşvik etmeyi, iş ortamını iyileştirmeyi ve yeni işler yaratmayı amaçlayan sosyo-ekonomik reformlar ve programlar aktif olarak benimsenmektedir. Nüfusun en savunmasız kesimlerine destek sağlayarak yoksulluk ve sosyal dışlanmayla mücadele için de önlemler alındı.

Son 6 yılda sosyal yardımların kapsamı beş kat artarak iki milyondan fazla aileyi kapsadı. 2016 yılında bu amaçlar için bütçeden 181 milyon dolar ayrılmışken, bugün bu miktar 1,5 milyar dolara çıkarıldı.

Bugüne kadar belirli sonuçlara ulaşıldı. 2022'de bir milyon kişi yoksulluktan kurtulacak. Bu sayının bu yıl önemli ölçüde artması bekleniyor.

Sürdürülebilir kalkınmanın çevresel bileşeni de gözden kaçmıyor. Özbekistan, iklim değişikliğine karşı uluslararası mücadelede ve doğal ekosistemlerin durumunu iyileştirmeye yönelik programların uygulanmasında aktif rol almakta ve ayrıca kirletici emisyonları azaltmak ve enerjiyi artırmak amacıyla enerji, ulaşım, tarım ve diğer sektörlerin sürdürülebilir modernizasyonu için çaba göstermektedir.

Sonuç olarak, Devlet Başkanının girişimi doğrultusunda 2019-2022 yıllarında 1 milyon 732 bin hektar alana “saxovol” ve diğer çöl bitkileri dikilerek yeşil alan alanı genişletildi. 2 milyon hektar arttı.

Gelecek yıllarda da bu yönde çalışmaların sistematik bir şekilde yürütüleceği belirlendi. Özellikle 2023-2026 yıllarında Aral Gölü'nün kurumuş tabanında 400 bin hektarlık alanda "yeşil örtü" oluşturulması planlanıyor. Bu elbette bölgesel ölçeğin çok ötesine geçen bir çevre felaketinin sonuçlarının çözümüne önemli bir katkıdır.

Şu anda Özbekistan Cumhurbaşkanı'nın büyük ölçekli ve etkili girişimlerinden biri, 2021'de başlatılan ulusal proje "Yashil Makon" (Yeşil Alan).

Bu önemli çalışmanın başlangıcından bu yana 2021 sonbahar sezonunda 85 milyon, 2022 ilkbahar sezonunda ise 126 milyon fidan dikimi gerçekleşti.

Bu girişim, ülkemizde yeşil alanların arttırılması, ağaç fidanlarının dikilmesi ve etkin bir şekilde bakımının yapılması yoluyla iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin önlenmesini amaçlamaktadır.

Ülke çapındaki bu proje kapsamında yılda 200 milyondan fazla ağaç ve çalı fidanının dikilmesi planlanıyor. Bu program sonucunda önümüzdeki beş yılda 1 milyar ağaç ve çalı dikilecek.

Özbekistan'ın sürdürülebilir kalkınma alanındaki başarılarının, Devlet Başkanı Şevket Mirziyoyev'in kararlı eylemleri, devletin kalkınmasına yönelik program ve girişimlerine ülke çapında verilen destek ve bunların uluslararası ortaklardan onayı sayesinde mümkün olduğunu vurgulamak önemlidir.

Sürdürülebilir kalkınmayı hedefleyen kabul edilen reformlar, Özbekistan'ın, ülkede meydana gelen önemli başarıları ve değişiklikleri gösteren BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri endeksinde sekiz sıra yükselmesini sağladı ve bu, sürdürülebilir kalkınma için seçilen yolun doğruluğunu teyit etti.

Özbekistan'ın BM bünyesinde sunduğu tüm girişimler, dünya barışının, istikrarının korunmasına, insan haklarının korunmasına ve sürdürülebilir kalkınmanın sağlanmasına önemli pratik katkılarda bulunmuştur. Ülkemiz, BM ve onun uzman kuruluşlarıyla karşılıklı yarar sağlayan işbirliğinin daha da genişletilmesi ve derinleştirilmesi ilkesine bağlı kalmaktadır.

Özbekistan örneği, sürdürülebilir kalkınmanın, toplumun tüm kesimleri arasında sürekli çaba ve uyumlu etkileşim gerektiren bir süreç olduğunu göstermektedir.

Yukarıdakiler göz önüne alındığında Özbekistan, sürdürülebilir kalkınma alanındaki başarılarıyla dünya toplumunun haklı olarak dikkatini çekmektedir. Bu deneyim sadece diğer ülkeler için değerli bir ders değil, aynı zamanda gelecek nesillere daha adil ve müreffeh bir gelecek yaratmak için de ilham kaynağı oluyor.

Şevket Alimbekov,
Uluslararası Orta Asya Enstitüsü
Lider Araştırmacısı